Historie van de Hervormde kerk in Haaksbergen Historie van de Hervormde kerk in Haaksbergen

Kerkennacht: historie van de Hervormde kerk van Haaksbergen

Hieronder volgt het verhaal in het Twentse dialect over de historie van wat nu de Hervormde kerk van Haaksbergen is. Anna Geerdink-Oltwater presenteerde het in deze vorm (op enkele plaatsen aangepast) bij de opening van de kerkennacht 2013.

Een impressie van de sfeer kunt u krijgen door het fotoalbum te bekijken (klik hier).



Beste Leu,

Ik bin Anna Geerdink-Oltwater, de dochter van smidboers Jehan en Soor’n Nella, geboor’n an’ Leemdieke 352. Wie goat vandage in de teid terugge.

Et is vandage ’n east’n januarie in ‘t joar 1855 en wie stoat vol greutzigheid en ontreurd veur et nieje kargebouw van oonze Hervormde gemeente in Hoksebarge.

Noar ’n verschrikkelijk’n braand van Hoksebarge in 1851 den ok oonze oale karke an de oost ’n stroatte helendals te groonde richt’n, is der veer joar laank onmeunig harre warkt um een mooi nie’j karkgebouw tut staand te breng’n.

Zo wad’n der in de veurbiegoande joar’n allerhaande leefdodigheids instaanties um geald bie meka te schraap’n en kon der al gengs nen moal met’n bouw begon’n wod’n .
Dr wod’n zo’n doezend stene in Zutphen koch dee per schip oaver de barkel deur eibargse schippers noar Eibarge wod’n vervoerd met peerd en wage wod’n ze deur Hoksebargers op e haald.

En…….in plaatse van stark’n draank wod’n  de veurleu op las van ’n kark’n road
in geald betaald.

Alns leep nit aait volg’ns plan. Zo kwaamp dr kifferieje tusken ópzichter Honhof oet Eibarge en en’n annemmer . Doordeur kon dr pas op 3 meert 1854 et timmerwark veur de baank’n wod’n anbestead .

Ok bie de eand ofrekkeningen wad’n dr menings verschil’n mar op’n kniepert heb ze et toch nog in de riege kreag’n .
De karke wow noe veurstaot met alle bie beheurende warkzaamheden kos’n ton der tied tweeen twintig doezend guld’n nen preakstool met nen weerde van twee hoonderd tachtig guld’n was e schoonk’n deur n kôppelke vrouwleu van et commitee.

Mar beste Leu wanneer is’t almoal begun’n  wanneer en ho is de Hervormde Gemeente van Hoksebarge van de groond kom’n.

No dat is nen best’n zet e lene. K’zal oeleu is oet de deuke doon,

Zo aj alleman wal wet hef Maarten Luther al in 1517 zien 95 stellingen van Wit’n barg an de slotmure spiekert, mar in Twente bleef et nog heel lange stille en dus Rooms Katholiek.

Pas in 1600 wod’n Predikaant Gerhard Lindenhof van oet Deamter noar Hoksebarge zund’n um et dorp te reformeer’n ; dus um de katheliek’n um te proat’n . Dat is um nit lukt en oeteindelijk hef hê noa vief joar beslot’n Hoksebarge te verloat’n.

De vertelsels goat dat in dee tied nen bende oet Deamter prebeert hef um de Hoksebargse Pastoor en Kaploan te ontvoer’n.  De pastoor wis te ontkom’n mar de kaploan wod’n an de kaante maakt in de opkamer van de karke. Ze zeit dat de bloodspoor’n sputter’n op de muur’n en de vloere en dat et met schrob’n en beun’n nit vot te krieg’n was. Pas 250 joar noa nen groot’n braand verdween disse spoor’n.

In 1611 was de verwarring in Twente groot; gin ene wis woar een pastoor nog katholiek was of al oaver was goan noar et nieje geleuve. Zo schreaf nen wanhopigen katholiek vicaris Sasbout Vosmeer in dat joar de volgende tekst:

“De pastoor in Almelo belijdt de Lutherse Godsdienst, de pater van het klooster is te zeer aan de drank verslaafd, de pastoor in Borne heet gereformeerd te zijn, zoals ook de pastoor te Vriezenveen , een onnozele monnik , te Goor gedraagt een Calvinistische onderwijzer zich als een volksopruier . En te Enschede leeft en onderricht Johannes Pannekoek die Luthers is en er een vrouw op nahoudt. Wat de pastoor van Haaksbergen betreft: ik wanhoop eraan hem tot betere gedachten te brengen.” Aldus vicaris Vosmeer.

De pastoor van Hoksebarge was in dee tied Christoffer van Broekhuysen, den al vrog de Gereformeerde ideeën anhing en umstreeks 1633 officieel belieder van de nieje leer is e wod’n. 
In 1633 begon dus officieel de Historie van de Nederduits gereformeerde karke in Hoksebarge. Zo heet’n oonze gemeente inder tied dus dat is noe in 1855 bienoa 220 joar e leed’n. Pastoor Brookhoes’n trad vanof dee tied steurig meer op as dominee dan as pastoor.

De legende geet dat op de dag dat de Pancratius kark oaverging noar de reformatie Broekhuizen s’morgn’s nog de misse las en den zelden oamd veur de protestaanten preak’n. Ok hef hê doarnoa et celibaat van zich of e worp’n en trouw’n hê met Fenna Warnes.

De Pancratius kark wow noe op an loopt kwaamp dus in protestaantse haande en heet’n vanof dee tied GROTE KARKE .

Veur de verdream’n Katholieke geleuvigen was et nen zwoare tied. Nargens kond’n ze meer hun geleuf belied’n. Hun karkgebouw’n wad’n immers onteigend deur de protestaant’n. Zo deed’n de katholiek’n oet Hoksebarg’n Neede en Eibarg’n een beroop op de bisschop van Muenster , dee hun nieje karkgebouw op de Weenkelhorst te Oldenkotte schoonk ; in 1675 wod’n de Anthonius kapel aldoor e broekt..

In de vergang’nheid van de karke spôlt de politiek nen grote rolle. Zo kwaamp de Pancratius van 1672 tut 1674 weer  eam’n in rooms katholieke haande. Dat har te maak’n met’n oorlog tusken de Nederlaandse politiek en Fraankriek, Engelaand Keul’n Munster . Twente was kot in haande van’n vieaand en dee beslot’n de kark’n terugge te geam’n an de vrogere eigenaren.
Deur krachtig optreed’n van Willem de Derde ontstoond der in 1674 vrea en kwam de karke wier in protestaantse haande.

In 1689 beslot de Hoksebargse kark’nroad alle 14 dage op zundagmirrag te Buurse (ten huize van een of andere huisman) een predicaat te hoold’n. Dit um de invloed van  RK karke aldoor teag’n te hoold’n .

Ho slech de verhoolding in dee tied tusken de katholiek’n en protestaant’n wad’n blik wal oet et dagbook van de predikaantsvrouwe Alida Leurink oet Losser :

“tijdens een hervormde trouwdienst waren de paapsen zo gemeen, dat ze hard op de deur bonkten en, toen deze open ging , sneeuwballen naar binnen gooiden , die een aantal vrouwen raakten. De dominee gaf vanaf zijn preekstoel aan, dat als het niet stil zou worden hij een aanklacht in zou dienen. Vanaf het kerkhof naast de kerk werd dat door de katholieke oproerkraaiers met luid hoongelach ontvangen”.

Mar ook bin’n de proestaantse karke in Hoksebarge leep alles neet aait zo as et mos. Zo hef in 1687 nen oolderling boete mot’n doon umdat he een boet’n echtelijk keend har. Noa roadpleging van de classis wod’n hê doarnoa leeflijk an e nom’n. Later kreag’n twee kark’nroadsleed’n sloande ruzie , oonder et oge van’n heel’n road. T’Bescheet van’n road was dat ’n bescholdigden êên moal van’t oamdmoal wod’n onthoold’n en nen ducaat an de armen’n mos geam’n.

Ok in de zelfde tied is vaste steld dat dat nen diaken clandestien jenever har stokt in’t gebouw van de diakenieje, een grote schaande.

Een heel aandere leazing geet der oaver Richter van der Sluis den um et leam’n
kwaamp deur et klok’n touw in de Pancratius. Algemene meaning een ongeluk, et blik dat e ongetrouwd was en en best’n tukstuver achter de haand har en alles an de karke har vermaakt. Zien famillie , en met name zien zuster was door zo helg oaver dat ze in een knalrood gewaad op de stoep van et hoes ston , ton de rouwstoet langs kwaamp en zo kwam de diakonieje an zien bezittingen.

In 1793 werd de Bataafse Republiek geboor’n en doarin werd de vriejheid van godsdienst als een burgerlijk recht e zeen dus een onderdeel van de groondwet.

De oetvoering van de nieje groondwet maak’n naasting van de karkgebouw’n meugelijk. En umdat et RK karkgenootschap veer oet et grootste was deed’n ze bie de burgelijke gemeente et verzeuk um teruggave van de Pancratiuskark.

Deur heftig verzet van de invloedrieke protestaantsen kark’n road misluk’n disse easte poging.

Een tweed poging in 1801 luk’n mar deur de komst van Napoleon doerd’n et nog neag’n joar veurdat de protestaantse gemeente hun grote kark weer an de roomse gemeente terugge gaf.

Op 16 Januarie 1810 was’t nen groot’n dag veur de Katholieke geleuvigen in Hoksebarge. Aartspriester Lambertus Engberts beschrif dat as volgt:

‘’In een plechtige processie, snikkend en wenend van aandoening, nemen de gelovigen weer bezit van hun oude kerk. Wel hadden de Hervormden van te voren nog het orgel uit de kerk gehaald en ok de grafstenen, zodat de vloer totaal omwoeld was.’’

Veur de protestaantse gemeente was al eer dudelijk wod’n dat ze mos umzee’n noar een nie’j karkgebouw. Doarum had’n ze in 1809 al groond ankoch, had’n nen tekening en had’n ok al nen annemmer. Ma deur de vertraging van de bestelling van de stene oet Zutphen , kwaamp de bouw van de nieje karke in tiednood. Op 1 Januari 1810 zol de Pancratiuskark ontruumd mot’n wean.
En zo voond der nen emotionele ontruuming van de grote kark op tweede kasdag plaatse. Dominee Schey heal der ziene laatste preake met de weurd van’n apostel Timotheus:

“evenwel het vaste fundament Gods staat”

Bie disse geleag’n heid ontving hê ok een treurzang dee in het Consistorieboek op e tekend steet:

“Wat hoort men van bedroefde dagen
Hier in ons zuchtend vaderland
De ene ramp is pas gedragen
Een ander is al weer tot stand”

Op ’n east’n januari wiej’n pastoor Groothuis de de kark in. Dominee Scheij noteerd’n nog  “dat ontruiming en inwijding zonder stoornis van de publieke rust had plaats gevonden”.

Noa de ontruming mos’n de protestaanten, tut et gereed kom’n van de nieje kark hun godsdeenstoefeningen in de grote kôk’n of kamer van de pastorieje hoold’n.
Nen preakstool was teag’n de mure van de tuindeure plaatst. N’easte’n deenst was 14 januari 1810 en de ludende tekst was oet Jesaja:

‘’Maar aangaande mij en mijn huis, zullen den Heere dienen’’

6 januari 1811 nog tiedens de fraanse bezetting, kon de protestaantse gemeente eur nieje karke  an de oost’n stroatte dee noe Jonkheer van Heydenstroat het in gebroek nem’n.
De bouwkost’n oavertrof’n de schatting roem en bedroog’n ongeveer 26.000 gulden.
Koning Lodewijk Napoleon gaf nog een scheanking van 5.000, gulden mar men bleef zit’n met een te kot van 1200 guld’n.   Ho dat is op lôst zal’k oeleu neet met vermeuej’n.

Oaver ’n neast’n deens in de kark wed in de karkenroadsverslaag’n schream’n
“deze plechtigheid liep tot algemeen genoegen en grote blijdschap dezer gemeente af “.

Veurganger was dominee Scheij en zien preak har as tekst oet Jesaja:

“Alzo ziet den Here
Een gemeentelid droeg een gedicht van triomf en dank voor”

Op 16 augustus 1851 brak nen groot’n braand oet in de toenmoalige oost’n stroatte dus vlak bie woar aw noe stoat. Nen braand den an weerse kaant van de stroat oetbrak. Ton een braandend stuk spek deur de zoeging van de hete loch op’n toor’n van de kark terechte kwaamp ston dis’n ok al rap in vlam’n, de kark braand’n in zien geheel of.

Et har misschien veurkom’n kun wod’n as de kôster van de kark de deure neet op slot har doan en ’n sluttel met e nom had. Zo kon de braandweer nit kot bie’n braandheerd kom’n en gung et geheel in vlam’n op nen groot’n raamp.

Noa 40 joar zat’n wie as gemeente weerzonder karke. Groot was de drovenis, maar zo as an’t begin van mien verhaal al e zeg, men pak’n n’droad wier op en wark’n in hoog tempo an de bouw van de nieje karke dee wie vandage kunt bezichtigen of an schouwen.

Nen bewoog’n geschiedenis zoas ieleu hebt kon ’n heur’n woarin vol verteald is ma woarin geleuf en vertrouw’n steurig wier wodt oaverwon’n.

Ik daank oeleu daj hebt wil’n luuster’n!

terug